Województwo wielkopolskie należy do grona najbardziej rozwiniętych gospodarczo regionów w kraju. Zarówno pod względem produktu krajowego brutto na mieszkańca, jak i dynamiki jego wzrostu znajduje się w ścisłej czołówce. Cechuje je silnie rozwinięty i gałęziowo zróżnicowany przemysł, wysoce efektywne i wydajne rolnictwo oraz dynamicznie rozwijający się sektor usług, w tym przede wszystkim usług finansowych i doradczych. Struktura gospodarki, mimo znacznego zróżnicowania, ze względu na duży udział sektora rolnictwa i pewne niedobory w sferze usług, określana jest mianem tradycyjnej.

Region, dzięki swoim licznym atutom, dysponując bogatą ofertą obiektów i terenów inwestycyjnych, zaliczany jest do grona województw o najwyższej atrakcyjności inwestowania w Polsce. Przesądzają o tym w szczególności takie czynniki, jak: dostępność komunikacyjna, obecność instytucji otoczenia biznesu, duża chłonność rynku i ponadprzeciętny poziom rozwoju przemysłu, wysoki poziom technologiczny oraz ponadprzeciętny potencjał kapitału ludzkiego oparty na obecności w stolicy województwa czołowych uczelni wyższych w Polsce.

aluminium_konin02_seiElektrownia Pątnów

Wielkopolska to region zróżnicowany przestrzennie zarówno pod względem gospodarczym, jak i społecznym. Zdecydowanym biegunem wzrostu jest aglomeracja poznańska, będąca lokomotywą napędzającą rozwój gospodarczy województwa. Dominuje ona w szczególności w sferach: produkcyjnej, usługowej, instytucji otoczenia biznesu, nauki i kultury. Pozostałe części województwa cechuje zdecydowanie niższy poziom rozwoju, czego odzwierciedleniem są niższe wartości poszczególnych wskaźników makroekonomicznych na poziomie podregionów (NUTS 3), w tym produktu krajowego brutto per capita oraz wartości dodanej brutto na 1 pracującego (tzw. wskaźnika wydajności pracy).

Obserwacje ostatnich kilkunastu lat potwierdzają jednoznacznie negatywne zjawisko pogłębiania się polaryzacji rozwoju regionu. Działalność gospodarcza poza stolicą regionu skoncentrowana jest przede wszystkim w ośrodkach subregionalnych, skupiających podmioty bazujące w szczególności na zasobach wykwalifikowanych kadr. Poszczególne części regionu wyróżnia pewna specyfika: Wielkopolskę południową i południowo-wschodnią, z takimi ośrodkami przemysłu jak Kalisz i Ostrów Wlkp., wyróżnia rozwój przemysłu spożywczego, włókienniczego i odzieżowego oraz elektromaszynowego; część południowo-zachodnią, z ośrodkiem w Lesznie, rozwój przetwórstwa rolno-spożywczego w oparciu o wysoką produktywność i wydajność rodzimego rolnictwa; część wschodnią, z ośrodkiem gospodarczym w Koninie, cechuje przede wszystkim rozwój przemysłu paliwowo-energetycznego na bazie węgla brunatnego; zaś Wielkopolskę północną, z silnym ośrodkiem gospodarczym w Pile, wyróżniają walory krajobrazowe i przyrodnicze, będące podstawą dla rozwoju turystyki aktywnej.

amica03_seiAmica

Czynniki rozwoju gospodarczego

Cechą specyficzną Wielkopolski jest duży, choć nie w pełni wykorzystany potencjał dla rozwoju społeczno-gospodarczego. Wśród podstawowych czynników rozwoju gospodarczego Wielkopolski wymienić można w szczególności: dogodne położenie komunikacyjne, w tym obecność rozwiniętych szlaków tranzytowych na linii wschód-zachód (droga E30, linia kolejowa E20) i międzynarodowego Portu Lotniczego Poznań-Ławica, wysoki poziom przedsiębiorczości (również z zaangażowaniem kapitału zagranicznego), duży potencjał produkcyjny (ze szczególną aktywnością MŚP), wysoka produktywność rolnictwa, dobrze rozwinięty sektor usług, czy wreszcie wysokie kwalifikacje zasobów pracy przy jednoczesnym relatywnie niskim koszcie pracy.

Kluczowe elementy tworzące potencjał rozwojowy regionu to również dobrze rozwinięta infrastruktura społeczna i kapitału ludzkiego (zwłaszcza w aglomeracji poznańskiej), znaczący w skali kraju potencjał naukowo-badawczy, infrastruktura instytucjonalna w postaci instytucji otoczenia biznesu (dostosowana do warunków gospodarki rynkowej), rosnąca rola turystyki biznesowej bazująca na Międzynarodowych Targach Poznańskich, a także bogactwo zasobów naturalnych (przede wszystkim surowców energetycznych), ponadprzeciętną mobilność i kreatywność mieszkańców. Atrakcyjność i konkurencyjność Wielkopolski w znacznej mierze wynika też ze zróżnicowania przyrodniczego regionu, z takimi walorami jak urozmaicony krajobraz, mnogość kompleksów leśnych, obszarów sieci Natura 2000, oraz bogactwa dziedzictwa kulturowego. Czynniki te tworzą warunki dla rozwoju turystyki, ale również dla innych dziedzin gospodarki, umożliwiając uruchomienie lokalnych potencjałów województwa wielkopolskiego.

Wśród wyzwań rozwojowych Wielkopolski można wyróżnić natomiast niewystarczający poziom innowacyjności, niedostateczne wykorzystanie posiadanego potencjału badawczo-rozwojowego wielkopolskich uczelni, niedopasowanie systemu edukacji do potrzeb rynku pracy (głównie szkolnictwa zawodowego), słabe skomunikowanie północnych i południowych rejonów województwa z jego stolicą, jak również wysoki stopień polaryzacji rozwoju poszczególnych części Wielkopolski.

Wskaźniki makroekonomiczne

Potencjał gospodarki Wielkopolski podkreślają wybrane wskaźniki makroekonomiczne. Podstawowym wskaźnikiem świadczącym o kondycji wielkopolskiej gospodarki jest wartość produktu krajowego brutto (PKB) per capita w cenach bieżących. W 2014 roku region z wartością 47 992 zł zajmował pod tym względem 3. lokatę w kraju (za województwami mazowieckim i dolnośląskim). Wartość ta stanowiła 107,4% średniej wartości dla Polski oraz około 73% średniej unijnej (według danych EUROSTAT). Jeszcze w 2007 roku analogiczny wskaźnik w relacji do średniej UE wynosił 56%, co oznacza, iż dystans w poziomie rozwoju województwa wielkopolskiego względem Unii Europejskiej nadal pozostaje duży, ale ulega systematycznemu zmniejszaniu.

G1_PKB podreg i woj_1 mieszkProdukt krajowy brutto w przeliczeniu na 1 mieszkańca w 2014 roku w Polsce według podregionów i województw

Łącznie w 2014 roku w regionie wytworzono PKB o wartości 166,5 mld zł (w cenach bieżących), co stanowiło 9,7% wartości dla całego kraju. Blisko połowę wartości PKB  wytworzono w stolicy województwa i podregionie poznańskim (29,2% w Poznaniu i 20,1% w podregionie poznańskim), natomiast tylko nieco ponad 50% w czterech pozostałych podregionach: kaliskim (15,6%), konińskim (13,4%), leszczyńskim (13,3%) i pilskim (8,3%). Świadczy to o dysproporcjach w rozkładzie potencjału gospodarczego na obszarze województwa wielkopolskiego. 

Opublikowane przez Główny Urząd Statystyczny wstępne szacunki wartości PKB według województw w 2015 roku (w cenach bieżących) wskazują na kontynuację trendu wzrostowego PKB również w kolejnym roku. Potwierdzeniem wzrastającego potencjału gospodarczego Wielkopolski jest dynamika przyrostu wskaźnika PKB per capita – w latach 2011-2014 wartość wskaźnika wzrosła z 42 753 zł do 47 992 zł, tj. o 12,3%. Analiza dynamiki PKB z lat 2004-2013 (w tym w latach 2004-2009 z uwzględnieniem metodologii w oparciu o zasady „Europejskiego Systemu Rachunków ESA 1995”) pozwala stwierdzić, iż spowolnienie gospodarcze lat 2008-2009 oraz 2011-2012 miało względnie niewielki wpływ na sytuację gospodarczą Wielkopolski.

G2_PKB na 1 mieszkancaProdukt krajowy brutto w przeliczeniu na 1 mieszkańca w relacji do średniej wojewódzkiej w 2014 roku oraz jego zmiany w latach 2009-2014

Dynamika wartości PKB per capita dla poszczególnych podregionów liczona dla lat 2011-2014 wskazuje na osłabienie procesu polaryzacji rozwoju Wielkopolski, szczególnie jeśli chodzi o przyrównanie tempa przyrostu PKB pc w mieście Poznaniu i podregionach ościennych (głównie z jej południowej i wschodniej części). W 2014 roku w porównaniu z 2011 rokiem liderem z największym przyrostem PKB per capita był podregion kaliski (wzrost o 16,1%), za którym uplasowały się podregiony: leszczyński (13,6%), miasto Poznań (13,1%) oraz poznański (12,3%). Najniższy przyrost wskaźnika PKB pc nastąpił w tym czasie w podregionach konińskim (7,3%) oraz pilskim (10,2%). Sytuacja w północnej części Wielkopolski, cechującej się do tej pory najniższymi wskaźnikami rozwoju gospodarczego, jest tu szczególnie negatywna ze względu na powiększanie się dystansu rozwojowego wobec reszty województwa.

Wartość dodana brutto (WDB) na 1 pracującego w 2014 roku wyniosła 106 762 zł, co oznacza jej wzrost względem 2011 roku o 12,4%. Wartość ta stanowiła 97,1% średniej wartości dla kraju, co świadczy o niższej produktywności pracy w Wielkopolsce w stosunku do pozostałej części Polski. Struktura udziału poszczególnych sektorów w wytworzeniu WDB wskazuje, iż gospodarkę Wielkopolski zaliczyć można do grona gospodarek tradycyjnych m.in. ze względu na ponadprzeciętny, choć nieustannie malejący, udział rolnictwa oraz ciągle zbyt niski udział sektora usług. Rozkład WDB w regionie (łączna wartość w 2014 roku – 147,6 mld zł) na poszczególne sektory gospodarki wskazuje, iż największą rolę przy jej wytworzeniu odgrywał sektor usług (59,2%), następnie przemysł (29,2%), budownictwo (7,5%) i rolnictwo (4,1%). W odniesieniu do wskaźników krajowych Wielkopolskę cechuje zdecydowanie niższy udział usług (62,8% dla kraju) i budownictwa (7,8% dla kraju), natomiast wyższy udział pozostałych sektorów (w kraju: przemysł – 26,5%, rolnictwo – 2,8%). Nawiązując do zmian udziałów poszczególnych sektorów w tworzeniu WDB w latach 2010-2014 w Wielkopolsce, można wskazać na pewne prawidłowości w zmianach struktury gospodarki: wzrasta udział sektora przemysłu kosztem budownictwa, przy ustabilizowaniu się udziału sektora usług i rolnictwa.

G3_WDB na 1 pracującegoWydajność pracy (wartość dodana brutto w przeliczeniu na 1 pracującego) w relacji do średniej wojewódzkiej w 2014 roku oraz jej zmiany w latach 2009-2014 według podregionów

Przedsiębiorczość

Cechą wielkopolskiej gospodarki jest prężnie rozwijająca się przedsiębiorczość, którą charakteryzują jednocześnie zjawiska pozytywne jak i negatywne. Wśród pozytywnych, które zdecydowanie przeważają, wyróżnić można m.in.: szybki przyrost liczby podmiotów sektora MŚP, korzystną strukturę rodzajową firm, ich rosnący potencjał ekonomiczno-wytwórczy, długotrwałe tradycje wielu branż i działalności, wysoką produktywność przedsiębiorstw (wzrost jej dynamiki), wysoki poziom nakładów inwestycyjnych (w tym dalsze angażowanie kapitału zagranicznego), wysokie kwalifikacje pracowników i relatywnie niskie koszty pracy, stopniowy rozwój podmiotów sektora kreatywnego, wzrost zdolności przedsiębiorców do wykorzystania funduszy unijnych (w tym instrumentów zwrotnych typu JEREMIE), a także zwiększanie się zaangażowania samorządów w rozwój firm. Wśród zjawisk negatywnych na uwagę zasługują: niedostateczne wyposażenie kapitałowe i dekapitalizacja majątku dużej części firm, mała liczba firm wysokiej technologii, niska innowacyjność przedsiębiorstw (niskie nakłady inwestycyjne), słabe wykorzystanie miejscowego potencjału badawczo-rozwojowego, niewystarczające powiązania między przedsiębiorstwami, opór społeczny przed nowymi inwestycjami oraz niedostateczny rozwój wyspecjalizowanych instytucji otoczenia biznesu (i nieefektywne wykorzystanie potencjału istniejących).

pudliszki09_seiPudliszki

Pochodną wpływu powyższych czynników jest aktualny stan wielkopolskiej przedsiębiorczości. W 2016 roku w Wielkopolsce funkcjonowało około 9,8% ogółu podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w kraju w rejestrze REGON (tj. 414,8 tys.). Sytuowało to region na 3. miejscu w Polsce. Wśród poszczególnych powiatów najwięcej podmiotów gospodarczych zarejestrowanych było w Poznaniu (110,5 tys. podmiotów, tj. 26,6% ogólnej liczby podmiotów w regionie), a także w powiecie poznańskim (57,2 tys., tj. 13,8%), natomiast najmniej w powiecie międzychodzkim (3,6 tys., tj. 0,9%). Generalnie w ostatnich latach przyrost liczby podmiotów gospodarczych następował szybciej w Wielkopolsce niż w całym kraju (wpływ spowolnienia gospodarczego na zmiany wartości wskaźnika okazał się istotniejszy na poziomie krajowym).

G4_Podmioty gospodarcze na 10 tys ludnościPodmioty gospodarki narodowej wpisane do rejestru REGON w przeliczeniu na 10 tys. ludności w 2016 roku

Nakłady inwestycyjne

Wartość nakładów inwestycyjnych w gospodarce narodowej (w cenach bieżących) w 2015 roku w województwie wielkopolskim wyniosła 25 329,0 mln zł, co stanowiło 9,3% wartości krajowej i uplasowało je na 3. miejscu w kraju. W odniesieniu do 2011 roku wartość nakładów zwiększyła się o 21,6% (w Polsce o 11,7%). W przeliczeniu na 1 mieszkańca Wielkopolski wartość nakładów inwestycyjnych w gospodarce narodowej wynosiła w 2015 roku 7 291 zł, tj. o 20,8% więcej niż w 2011 roku.

W 2015 roku największy odsetek nakładów inwestycyjnych przypadł na przemysł – 46,1% (11 685,1 mln zł) oraz usługi – 43,3% (10 964,5 mln zł), w tym w szczególności na transport i gospodarkę magazynową (3 020,3 mln zł – 11,9%), obsługę rynku nieruchomości (2 803,7 mln zł – 11,1%), a także na handel hurtowy i detaliczny oraz naprawę pojazdów samochodowych (1 967,1 mln zł – 7,8%). Mniejsze środki inwestycyjne przeznaczono na budownictwo – 1 781,8 mln zł (7,0%) oraz w rolnictwo, leśnictwo i łowiectwo – 897,6 mln zł (3,5%).

volkswagen07_seiVolkswagen

Obecny poziom nakładów inwestycyjnych to po części pochodna inwestycji zagranicznych, które doprowadziły do powstania wielu nowych oraz rozwoju istniejących podmiotów gospodarczych. Główną zaletę inwestycji zagranicznych w regionie stanowi nie tylko tworzenie nowych miejsc pracy oraz transfer nowych technologii, ale również przyczynianie się do tzw. efektu mnożnikowego. Województwo wielkopolskie cechuje się znaczącym zaangażowaniem tego typu kapitału. Analizując przestrzenne rozmieszczenie inwestycji z udziałem kapitału zagranicznego, należy zwrócić uwagę na ich koncentrację w okolicach stolicy województwa – blisko 70% podmiotów z kapitałem zagranicznym zlokalizowało swoją siedzibę w mieście Poznań lub w podregionie poznańskim.