Demografia

Wypadkową dokonujących się obecnie i w przeszłości przemian demograficznych jest struktura osadnicza regionu, ukształtowana historycznie, podlegająca jednak ciągłym zmianom. Aktualne trendy demograficzne, takie jak: migracje ludności (do miast, za granicę), proces starzenia się społeczeństwa, zmiany modelu rodziny, mają wpływ na wiele dziedzin życia, w tym na rynek pracy, rynek mieszkaniowy, system ochrony zdrowia i opieki społecznej, edukacji, czy system transportowy. Szczególnie istotnym problemem w niedalekiej przyszłości mogą okazać się konsekwencje postępującego starzenia ludności.

W województwie wielkopolskim odnotowuje się stały przyrost liczby ludności. W 2016 region zamieszkiwało 3 481,6 tys. osób, co w porównaniu z 2011 rokiem oznacza wzrost o 0,76%. Największy przyrost liczby mieszkańców wystąpił w powiecie poznańskim (wzrost o 35,7 tys. osób, tj. o 10,56%) oraz w powiecie leszczyńskim (2,4 tys. osób, tj. o 4,5%), konińskim (1,6 tys. osób, tj. o 1,3%) i szamotulskim (1,6 tys. osób, tj. o 1,8%). Główną przyczyną pozytywnych tendencji demograficznych występujących na tych obszarach jest stale utrzymujące się dodatnie saldo migracji (związane z suburbanizacją) oraz dodatni przyrost naturalny. Ubytek liczby mieszkańców na przestrzeni ostatnich lat cechował powiaty usytuowane w północnej oraz w zachodniej części regionu. W największym stopniu spadek liczby ludności widoczny był w największych miastach, w tym w Poznaniu (spadek o 13,2 tys. osób, tj. o 2,4%), Kaliszu (o 2,9 tys. osób, tj. o 2,7%) oraz Koninie (o 2,9 tys. osób, tj. o 3,7%).

S1_Gestosc zaludnieniaGęstość zaludnienia w 2016 roku

W ujęciu przestrzennym ludność województwa rozmieszczona jest nierównomiernie. W regionie istnieją obszary o dużej koncentracji ludności, do których należą: miasta na prawach powiatu oraz powiat poznański, ostrowski i jarociński. Najsłabiej zaludnione tereny to powiaty położone w północnej części Wielkopolski. W województwie występują duże dysproporcje pod względem liczby ludności między największymi miastami a pozostałymi obszarami. Niemal 35% ludności województwa zamieszkuje cztery największe powiaty (miasto Poznań – 540,4 tys. osób w 2016 roku, powiat poznański – 373,6 tys. osób, ostrowski 161,6 tys. osób oraz gnieźnieński 145,2 tys. osób).

Zjawiskiem charakterystycznym dla Wielkopolski jest suburbanizacja, w wyniku której permanentnie wzrasta liczba mieszkańców obszarów wiejskich oraz mniejszych miast zlokalizowanych w pobliżu największych ośrodków miejskich. Wskutek tego zjawiska obniżeniu ulega wartość wskaźnika urbanizacji. Mieszkańcy miast w 2016 roku stanowili 54,7% ogółu ludności Wielkopolski. Rośnie z kolei liczba mieszkańców terenów wiejskich, która wyniosła 1 578 tys. osób. Na obszarach wiejskich notuje się dodatnie saldo migracji stałej gminnej i międzypowiatowej.

inne03_sei

Na przestrzeni ostatnich lat wpływ na zmiany liczby ludności miały również migracje wewnętrzne (wewnątrz- i międzyregionalne) i zagraniczne. Począwszy od wejścia Polski do Unii Europejskiej emigracja Wielkopolan za granicę stale wzrasta, choć jej dynamika ulega zamianom (jedną z przyczyn mogły być skutki światowego kryzysu finansowego). W latach 2009-2015 w całym województwie odnotowywano (systematycznie pogłębiające się) ujemne saldo migracji zagranicznej na pobyt stały. Dopiero w 2016 roku było ono dodatnie i wyniosło 76 osób. Wielkopolska jest jednocześnie województwem o stosunkowo dużej skali natężenia ruchów migracyjnych wewnątrz kraju. W ostatnich latach przeważały migracje wewnętrzne, natomiast w migracjach międzywojewódzkich podstawowym kierunkiem były głównie województwa: dolnośląskie, mazowieckie oraz kujawsko-pomorskie.

W województwie wielkopolskim notowany jest dodatni przyrost naturalny (5,9 tys. osób, tj. 1,7‰ w 2016 roku). Omawiany wskaźnik dla kraju od 2013 roku przyjmuje wartości ujemne. W województwie wielkopolskim obserwowany jest systematyczny wzrost liczby zgonów. Jest to efekt umierania populacji powojennego wyżu demograficznego. W 2016 roku współczynnik zgonów w Wielkopolsce kształtował się na poziomie 9,3‰ (zmarło 32,3 tys. osób). Współczynnik feminizacji w Wielkopolski nie ulega znaczącym zmianom. W 2016 roku na 100 mężczyzn przypadało 106 kobiet (kobiety stanowią 51,3% ludności), przy czym wyraźna przewaga kobiet zauważalna była na terenach miejskich (110 kobiet na 100 mężczyzn), natomiast na terenach wiejskich ich liczba była generalnie zbliżona do liczby mężczyzn.S2_Saldo migracji na 1 000 ludności

Saldo migracji ludności w relacji do liczby ludności w 2016 roku

W Wielkopolsce odnotowuje się przesunięcia w strukturze ludności według grup ekonomicznych. Zarówno w kraju jak i w województwie systematycznie zmniejsza się liczba dzieci i młodzieży (osoby w wieku od 0 do 17 lat). Spadek udziału osób w wieku przedprodukcyjnym jest m.in. rezultatem przemian procesów demograficznych, które były efektem depresji urodzeniowej w latach 90. Ludność w wieku produkcyjnym (warunkująca podaż zasobów ludzkich na rynku pracy) charakteryzowała się najbardziej stabilną strukturą. Struktura ludności według ekonomicznych grup wieku rozkłada się obecnie następująco: osoby w wieku przedprodukcyjnym stanowiły w 2016 roku 19,2% ogólnej liczby ludności województwa, osoby w wieku produkcyjnym 62,0%, natomiast osoby w wieku poprodukcyjnym 18,8%. Wskaźnik obciążenia demograficznego osób w wieku nieprodukcyjnym do osób w wieku produkcyjnym dla Wielkopolski wyniósł 61,3% i od kilku lat wykazuje tendencję wzrostową. Obserwacja zmian w strukturze ludności Wielkopolski według biologicznych grup wieku potwierdza znaczny spadek liczby dzieci, przy dużym wzroście liczby osób w wieku starszym.

Prognoza ludności na lata 2014-2050 zakłada wzrost liczby mieszkańców regionu, jednak tylko do 2023 roku (w porównaniu ze stanem w roku bazowym 2013 wzrost liczby mieszkańców województwa ma wynieść 14,4 tys. osób, tj. 0,4%). Po okresie wzrostu liczba ludności ma stopniowo zmniejszać się do końca okresu objętego prognozą. Spodziewany spadek populacji Wielkopolski ma wynieść 200 tys. osób, tj. 6,1%. Obok ujemnego przyrostu naturalnego w prognozie można zaobserwować także negatywne zmiany w strukturze ludności według wieku oraz zmniejszanie się liczby kobiet w wieku rozrodczym. Stałą tendencją ma być wzrost liczby ludności obszarów wiejskich kosztem miast, a także ubytek ludności w wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat) oraz produkcyjnym (od 18 lat do wieku emerytalnego).

Rynek pracy

Rynek pracy charakteryzuje się zmiennością i zależnością od wielu czynników społeczno-gospodarczych, w tym głównie od kondycji gospodarki i przedsiębiorstw w relacji do wysokości przeciętnego wynagrodzenia oraz trendów demograficznych (np. starzenia się społeczeństwa, ruchu naturalnego ludności, specyfiki migracji). Nierozerwalnie związany jest także z poziomem edukacji i kierunkami kształcenia ludności. Pomimo różnorodnych fluktuacji w Wielkopolsce wzrasta poziom zatrudnienia, zaś poziom bezrobocia rejestrowanego pozostaje stabilny, cechując się tendencją malejącą. W Wielkopolsce notuje się także spadek obciążenia osób pracujących przez ludność niepracującą.

Województwo wielkopolskie na tle kraju dysponuje znacznymi zasobami pracy, skupiając 10,0% ogółu pracujących w Polsce (1 448,4 tys. osób pracujących w 2015 roku). Ponad połowa pracujących związana była z sektorem usług – 54,1%, 31,1% z przemysłem i budownictwem, natomiast 14,8% z sektorem rolnictwa, leśnictwa, łowiectwa i rybactwa. Liczba osób pracujących systematycznie rośnie. W stosunku do roku 2010 zwiększyła się o 9,1%. W ostatnich latach zauważalny jest wzrost liczby pracujących w usługach kosztem sektora przemysłu i budownictwa, co jest zgodne z ogólnopolską tendencją. Aktywność zawodowa osób w wieku produkcyjnym, zamieszkałych w Wielkopolsce wynosił w 2016 roku 76,3%. Wskaźnik ten był znacznie wyższy w przypadku mężczyzn (81,8%), niż kobiet (70,1%).

Dużą popularnością i uznaniem w Wielkopolsce cieszy się praca na własny rachunek. Jednoosobowe podmioty gospodarcze charakteryzują wysokie wartości wskaźników innowacyjności i internacjonalizacji oraz postawy prorozwojowe. Dynamicznie rozwija się także przedsiębiorczość społeczna i spółdzielczość, szczególnie w podregionach kaliskim i leszczyńskim. Ponadto w Wielkopolsce funkcjonuje około 270 organizacji pozarządowych prowadzących działalność gospodarczą i 1 spółka non-profit.

Na koniec 2016 roku stopa bezrobocia rejestrowanego w Wielkopolsce wyniosła 5,0% i była najniższą w kraju (w Polsce 8,3%). Region jest jednak pod tym względem bardzo zróżnicowany: w podregionie poznańskim i w mieście Poznaniu wskaźnik osiągnął bardzo niski poziom (w samym Poznaniu w 2016 roku wyniósł 1,9%), natomiast w niektórych powiatach z części północnej i wschodniej województwa jego wartość przekraczała 10% (najwyższą wartość odnotowano w powiecie konińskim – 14,2%). W okresie od 2009 do 2016 roku województwo wielkopolskie charakteryzowały duże wahania liczby zarejestrowanych bezrobotnych. Według stanu na koniec 2009 roku w wielkopolskich urzędach pracy zarejestrowanych było 133,6 tys. osób w kolejnych latach liczba bezrobotnych sukcesywnie rosła, aż do poziomu 147,9 tys. osób w 2012 roku. Od tego momentu obserwowany jest sukcesywny spadek liczby bezrobotnych aż do poziomu 77,7 tys. w 2016 roku.

S3_Stopa bezrobocia
Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2016 roku

 Sytuacja ekonomiczna gospodarstw domowych

W województwie wielkopolskim odnotowuje się stopniową poprawę sytuacji gospodarstw domowych. Świadczy o tym m.in. coroczny przyrost wartości przeciętnego miesięcznego dochodu do dyspozycji na osobę w gospodarstwie domowym (przeciętne wielkopolskie gospodarstwo domowe liczy 3 osoby). W 2015 roku wyniósł on około 1 287,8 zł przy równoczesnym wzroście przeciętnych miesięcznych wydatków (959,2 zł). Poziom przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w województwie wielkopolskim, pomimo że systematycznie rośnie, nadal kształtuje się jednak poniżej średniej dla Polski – w 2015 roku w regionie wyniósł 3 728,5 zł, co stanowiło 89,8% średniej wartości w kraju. Przejawem tych zmian może być także zmniejszająca się liczba osób pobierających świadczenia z pomocy społecznej  (o charakterze pieniężnym i niepieniężnym) – w 2015 roku wynosiła 140,7 tys. osób, tj. o 14,2% mniej niż w 2010 roku.

Za niekorzystną sytuację należy natomiast uznać względnie wysoki odsetek osób w gospodarstwach domowych żyjących poniżej minimum egzystencji oraz poniżej relatywnej i ustawowej granicy ubóstwa. W 2015 roku kształtował się on w Wielkopolsce na poziomie odpowiednio: 8,9% (w Polsce – 6,5%), 20,8% (w Polsce 15,5%) oraz 16,7% (w Polsce 12,2%).

Zamek w KórnikuZamek w Kórniku

Infrastruktura i usługi społeczne

Infrastruktura społeczna, obejmująca instytucje i usługi zaspokajające (w sposób zorganizowany) potrzeby mieszkańców z zakresu oświaty i wychowania, kultury, ochrony zdrowia, opieki społecznej, kultury fizycznej i turystyki oraz prawa i bezpieczeństwa, stanowi istotny element wpływający na rozwój danej jednostki. W województwie wielkopolskim następuje stopniowy rozwój infrastruktury społecznej. Potwierdza to m.in. zwiększająca się liczba żłobków, oddziałów żłobkowych i klubów dziecięcych, która w 2016 roku wyniosła 285 placówki (wzrost względem 2013 roku o  142, tj. o 99,3%), które dysponowały łącznie 8 966 miejscami (wzrost względem 2013 roku o 74,7%). Konsekwencją poprawy dostępności do tego typu placówek był wzrost odsetka dzieci objętych opieką żłobkową z 4,0% w 2013 roku (w kraju – 4,8%) do 7,5% w 2016 roku (w kraju – 7,8%). W ostatnich latach nastąpił także wzrost liczby miejsc w przedszkolach. W 2015 roku w Wielkopolsce funkcjonowało 1 849 placówek przedszkolnych, oferujących 112 388 miejsc (o 2,6% więcej niż w 2013 roku). W 2015 roku uczęszczało do nich łącznie 113 309 dzieci.

W 2015 roku w województwie wielkopolskim funkcjonowały 1 223 szkoły podstawowe oraz 694 gimnazja, w których naukę pobierało kolejno 247 900 oraz 105 103 uczniów. Naukę na poziomie ponadgimnazjalnym oferowało natomiast 712 szkół ponadgimnazjalnych, w tym 340 liceów ogólnokształcących, 175 techników oraz 197 szkół zasadniczych zawodowych. Łącznie w 2015 roku uczęszczało do nich 125 537 uczniów, z czego największa ich część pobierała naukę w liceach ogólnokształcących (54 409 uczniów, tj. 43,3%), a następnie w technikach (47 178 uczniów, tj. 37,6%). Najniższy odsetek uczniów szkół ponadgimnazjalnych – 19,1%, uczęszczał natomiast do zasadniczych szkół zawodowych (23 950 uczniów). Poza tymi placówkami w Wielkopolsce w 2016 roku funkcjonowało także 200 szkół policealnych, w których uczyło się łącznie 20 991 osób, a także 34 szkoły wyższe (o 5 mniej niż w 2013 roku), w których studiowało łącznie 126 931 osób (tj. o 11,4% mniej niż w 2013 roku).

PP_Zdjecia lotnicze 2012-08Politechnika Poznańska

W Wielkopolsce stopniowo rozwija się również system opieki zdrowotnej i opieki społecznej. Świadczyć może o tym wzrastająca w ostatnich latach ogólna liczba lekarzy – w 2015 roku na 10 tys. ludności przypadało 37 lekarzy, podczas gdy w 2013 roku – 31 lekarzy, a także odnotowany w tym okresie wzrost liczby łóżek dostępnych w szpitalach ogólnych – z 14 659 do 15 756 sztuk (wzrost o 7,5%). Infrastrukturę pomocy społecznej stanowiło w 2016 roku 148 placówek stacjonarnej pomocy społecznej (w tym 68 domów pomocy społecznej), dysponujących  łącznie 9 096 miejscami.

Ważnym elementem infrastruktury społecznej województwa wielkopolskiego są funkcjonujące na jego obszarze placówki kultury i sztuki. W tym zakresie zauważalny jest stopniowy spadek liczby bibliotek – w 2015 roku było ich 689, tj. o 15 placówek mniej niż w 2012 roku. W tym okresie zmniejszyła się także liczba funkcjonujących na obszarze Wielkopolski klubów, świetlic oraz domów i ośrodków kultury (z 320 w 2012 roku do 314 w 2016 roku), natomiast wzrosła liczba kin (obecnie 44, tj. o 2 obiekty więcej niż w 2012 roku) oraz muzeów (z 83 w 2012 roku do 92 w 2016 roku).

Owińska fot. Milena KuleczkaZespół parkowy dawnego klasztoru cysterek w Owińskach fot. M. Kuleczka